Japonia potrafi w partnerstwa publiczno-prywatne (PPP). 30 czerwca w Japonii właśnie rozpoczął się jeden z najbardziej ambitnych programów rozwoju sztucznej inteligencji na świecie. Nie chodzi jednak o stworzenie kolejnego chatbota konkurującego z amerykańskimi czy chińskimi modelami językowymi. Japonia stawia na budowę krajowego ekosystemu suwerennej AI łącząc rozwój własnych modeli sztucznej inteligencji z dominującą pozycją japońskiego przemysłu robotycznego.

Sercem całego przedsięwzięcia jest nowa spółka celowa o nazwie Noetra. Stworzyło ją konsorcjum skupiające największe japońskie przedsiębiorstwa technologiczne i przemysłowe, które przy wsparciu państwa opracuje wielomodalny model bazowy przeznaczony dla robotów, autonomicznych maszyn oraz systemów przemysłowych.

Na realizację programu japońskie Ministerstwo Gospodarki, Handlu i Przemysłu (METI) przeznaczy do 1 bln jenów, czyli około 6,2 mld dolarów, w ciągu najbliższych pięciu lat (do 2031 roku).

W przeciwieństwie do większości narodowych strategii AI, które koncentrują się na generatywnych modelach językowych, Japonia rozwija model przeznaczony przede wszystkim dla tzw. Physical AI czyli sztucznej inteligencji działającej w świecie fizycznym. Oznacza to chęć stworzenia modelu zdolnego jednocześnie analizować tekst, obrazy, materiały wideo oraz dane z czujników i urządzeń pomiarowych. Dzięki temu roboty będą mogły samodzielnie interpretować otoczenie, podejmować decyzje i wykonywać zadania bez konieczności polegania wyłącznie na wcześniej zaprogramowanych scenariuszach.

Model ma mieć bardzo szerokie zastosowanie m.in. w produkcji przemysłowej, logistyce, motoryzacji, gastronomii, przemyśle spożywczym, ochronie zdrowia czy robotach usługowych.

Rząd zakłada, że do 2040 roku w 18 sektorach gospodarki będzie pracować około 10 milionów robotów wyposażonych w sztuczną inteligencję. Ma to też wesprzeć starzejące się japońskie społeczeństwo.

Kluczową rolę w całym przedsięwzięciu odgrywa konsorcjum Noetra. Nie jest ono typowym startupem ani pojedynczą spółką technologiczną. To specjalnie powołana organizacja odpowiedzialna za realizację narodowego programu rozwoju sztucznej inteligencji. Do jej głównych udziałowców należą obecnie SoftBank, NEC, Sony Group i Honda. Do projektu mają dołączyć również kolejne przedsiębiorstwa, w tym Fujitsu i Rakuten, a zgodnie z rządowym planem liczba uczestników konsorcjum ma wzrosnąć do około 44 firm reprezentujących branże motoryzacyjną, elektroniczną, produkcyjną, logistyczną i finansową.

Noetra odpowiada za opracowanie multimodalnego modelu, koordynację współpracy między przedsiębiorstwami, integrację danych przemysłowych oraz przygotowanie technologii do komercyjnych wdrożeń.

Za badania naukowe wspierające projekt odpowiada natomiast państwowy Narodowy Instytut Zaawansowanej Nauki i Technologii Przemysłowej (AIST), który współpracuje z konsorcjum przy opracowywaniu kolejnych generacji modelu.

Ministerstwo (METI) zobowiązało się przeznaczyć do 1 bln jenów (około 6,2 mld dolarów) na pięcioletni program realizowany przez Noetrę. Pierwsza transza finansowania, wynosząca 387,3 mld jenów, została zaplanowana na rok budżetowy 2026.

Co istotne, środki nie zostaną przekazane jednorazowo. Rząd zastosował mechanizm finansowania etapowego i kolejne transze będą wypłacane dopiero po osiągnięciu wcześniej określonych kamieni milowych i pozytywnej ocenie postępów projektu. Oznacza to, że 1 bln jenów stanowi maksymalny poziom wsparcia, a nie gwarantowaną z góry kwotę.

Według mnie projekt Noetra jest interesujący również z punktu widzenia organizacji. To jest absolutnie coś co brakuje nam w Polsce. Bo albo państwo nacjonalizuje IT, albo prywatny sektor próbuje robić wszystko samemu. Nie uzyskujemy przewag. Chociaż Noetra formalnie nie jest klasycznym partnerstwem publiczno-prywatnym (PPP) znanym z inwestycji infrastrukturalnych. W praktyce jednak funkcjonuje właśnie jako strategiczna współpraca państwa z największymi przedsiębiorstwami przemysłowymi i technologicznymi.

Role zostały tu wyraźnie podzielone bo państwo określa cele strategiczne, zapewnia wielomiliardowe finansowanie oraz nadzoruje realizację programu poprzez METI i agencję NEDO. Z kolei sektor prywatny wnosi kapitał, zaplecze inżynierskie, doświadczenie produkcyjne oraz – co prawdopodobnie najważniejsze – dostęp do unikalnych danych przemysłowych.

Takie połączenie zasobów publicznych i prywatnych ma umożliwić stworzenie rozwiązania, którego nie byłaby w stanie opracować samodzielnie ani administracja państwowa, ani pojedyncza firma.

Najcenniejszym zasobem projektu mogą okazać się jednak nie pieniądze, lecz dane przemysłowe japońskich gigantów, których nie mają wiodące modele AI. Model rozwijany przez Noetrę nie będzie opierał się przede wszystkim na publicznych zasobach internetowych, lecz na danych pochodzących bezpośrednio z japońskiego przemysłu.

Do treningu kolejnych wersji modelu mają zostać wykorzystane między innymi dane z robotów przemysłowych, obrazy z kamer produkcyjnych, dane z czujników i systemów sterowania, telemetria maszyn, informacje z procesów logistycznych i dane pochodzące z zakładów produkcyjnych uczestniczących przedsiębiorstw.

To właśnie dlatego projekt określany jest mianem suwerennej sztucznej inteligencji. Kluczowe dane pozostają pod kontrolą krajowych podmiotów, budują IP i przychów w Japonii i nie trafiają one do zagranicznych dostawców modeli AI.

Sama strategia AI w Japonii nie powstała przypadkowo. Japonia od dekad pozostaje jednym ze światowych liderów robotyki przemysłowej. Według danych japońskiego ministerstwa oraz Międzynarodowej Federacji Robotyki krajowi producenci odpowiadają za około 70 proc. światowego rynku robotów przemysłowych, a do światowej czołówki należą m.in. FANUC, Yaskawa Electric i Kawasaki Heavy Industries. Równocześnie Japonia mierzy się z narastającymi problemami demograficznymi. Starzenie się społeczeństwa i malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym powodują rosnące niedobory pracowników, szczególnie w przemyśle, logistyce i ochronie zdrowia. W tym kontekście rozwój Physical AI ma nie tylko zwiększać produktywność przedsiębiorstw, ale również częściowo zastępować brakującą siłę roboczą.

Najważniejszą cechą japońskiej strategii jest jednak to, że nie sprowadza się ona do finansowania jednego modelu sztucznej inteligencji. Państwo buduje cały ekosystem obejmujący finansowanie publiczne, zaplecze badawcze, największe przedsiębiorstwa przemysłowe, wspólną infrastrukturę danych oraz długoterminowy plan wdrożeń. Pierwsza wersja modelu ma zostać udostępniona jeszcze w bieżącym roku budżetowym, a następnie rozwijana w corocznym cyklu, wykorzystując dane pochodzące od uczestników programu.

W efekcie Japonia tworzy jeden z najbardziej kompleksowych narodowych programów rozwoju AI na świecie. O ile Stany Zjednoczone koncentrują się przede wszystkim na wyścigu o coraz większe modele językowe, to specjaliści z Tokio próbują wzmocnić swoją przewagę  tam gdzie już działają czyli właśnie w robotyce, przemyśle i integracji sztucznej inteligencji z gospodarką realną.

Na koniec raz jeszcze napiszę: PPP. Ostatnio zaobserwowałem to w Hiszpanii przy ogłoszeniu partnerstwa na gigafabrykę AI. Hiszpanie mają bowiem wsparcie rządu by wystartować w konkursie na gigafabryki AI, i to nie byle jakie. Nie tylko znaleźiono środki na realizację tej inicjatywy, ale państwo stworzy spółkę celową z sektorem prywatnym (JV) gdzie ma mieć 48 proc. udziałów. Pozostali udziałowcy spółki to hiszpański telekom Telefonica, hiszpański deweloper ACS, hiszpański bank Santander czy hiszpański startup Multiverse Computing. Kapitał, jak widać po raz kolejny, ma narodowość. Francuzi (scaleway, Iliad itd) będą budować spółkę we Francji, Niemcy też u siebie. A kto ma budować u nas? Jeśli nie będzie synergii między spółkami skarbu państwa, sektorem prywatnym a państwem to nadal pozostaniemy podwykonawcami dla innych. Kluczem jest współpraca, ponad podziałami w prawdziwym duchu PPP. Na razie nigdzie tego w naszym kraju niestety nie widzę.