Projekt IDEAS NCBR miał być absolutnym przełomem. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju chciało stworzyć krajowego lidera w dziedzinie sztucznej inteligencji, który zatrzyma drenaż mózgów i połączy naukę z wielkim biznesem. Rzeczywistość okazała się jednak brutalna. Wyniki kontroli NIK rzucają światło na to, jak ogromne ambicje rozminęły się z twardymi wskaźnikami biznesowymi i dlaczego projekt musiał ostatecznie przejść drastyczną transformację.

Założenia powstania i wizja ośrodka

Decyzję o utworzeniu spółki IDEAS napędzała potrzeba zbudowania silnego, krajowego gracza, który skomercjalizuje polskie rozwiązania w obszarze cyfrowej ekonomii i algorytmów. Twórcy projektu z 2020 r. uznali, że standardowe, ograniczone czasowo granty to za mało, aby skumulować rynkową wiedzę i nawiązać efektywną współpracę z biznesem. Wizja opierała się na stworzeniu organizacji, która z jednej strony będzie prowadzić zaawansowane badania naukowe, a z drugiej sprawnie transferować nowe technologie do gospodarki.

Spółka miała skutecznie przeciwdziałać odpływowi specjalistów z kraju po pandemii oraz wspierać młode kadry naukowe. Pomysłodawcy od początku zakładali, że IDEAS będzie wymagać stałego dokapitalizowania ze środków publicznych. Zgodnie z planami do końca 2028 r. strumień pieniędzy z centrum miał sięgnąć blisko 400 mln zł. Twórcy przedsięwzięcia z góry wpisali w projekt ogromne koszty, szacując, że w latach 2023-2028 spółka wygeneruje straty rzędu od 40 mln zł do ponad 81 mln zł.

Wskaźniki sukcesu i ewolucja celów

Początkowe założenia z 2020 r. były mocno osadzone w realiach rynkowych. Spółka miała dostarczyć konkretne rezultaty. Wśród głównych wskaźników zapisano licencje na nowe rozwiązania, start-upy i spin-outy komercjalizujące wyniki badań oraz wspólne grupy badawcze z przemysłem. Oczekiwano też 25 udokumentowanych przypadków wpływu prac badawczych na polską gospodarkę w ciągu pierwszych pięciu lat.

Z biegiem czasu te mierzalne cele uległy jednak rozmyciu. W lipcu 2023 r. kierownictwo przyjęło aktualizację przedsięwzięcia, która drastycznie zmieniła priorytety. Zamiast nacisku na rynkowe wdrożenia, zarząd wprowadził 26 nowych celów operacyjnych. Skupiły się one na rozwoju kadry naukowej, budowie samego ośrodka, zatrudnianiu doktorantów, publikacjach, międzynarodowych konferencjach i poszukiwaniu kolejnych źródeł grantowych. Co więcej, w nowym planie władze spółki całkowicie zrezygnowały z celów dotyczących tworzenia spółek typu spin-off, argumentując to faktem, że powstają one rzekomo bez udziału spółki macierzystej.

Zarzuty i stwierdzone nieprawidłowości

To właśnie ta zmiana priorytetów stała się główną osią krytyki po przeprowadzonej kontroli. Kontrolerzy ustalili, że w zaktualizowanych celach z 2023 r. zarząd niemal całkowicie pominął podstawowe zadanie spółki, czyli komercjalizację wyników badań i prac rozwojowych. Zaledwie dwa z 26 wskaźników dotyczyły wdrożeń, zmuszając organizację jedynie do trzech pełnych wdrożeń rozwiązań AI oraz wyceny udziałów na 3 mln zł ze sprzedaży licencji. W ocenie audytorów, biorąc pod uwagę ogromne zasoby finansowe i kadrowe (w szczytowym momencie zatrudniano 163 osoby, a koszty operacyjne do pierwszego kwartału 2025 r. przekroczyły 83 mln zł), oczekiwania te były zdecydowanie nieadekwatne do poniesionych nakładów.

Kontrola wykazała również, że przedstawiciele spółki tłumaczyli brak wdrożeń koncentracją na badaniach podstawowych, które potrzebują od 10 do 25 lat na wejście na rynek. To tłumaczenie stało w rażącej sprzeczności z aktem założycielskim, który wyraźnie kładł nacisk na badania aplikacyjne i prace rozwojowe o wysokim poziomie gotowości technologicznej (tak zwane poziomy TRL 7-9). W efekcie, wykonując w pełni 24 z 26 narzuconych wskaźników, spółka mogła w ogóle nie wprowadzić na rynek żadnego produktu.

Audytorzy zwrócili uwagę na wysokie koszty stałe, w tym na wynagrodzenia członków zarządu przewyższające standardowe limity z tzw. ustawy kominowej. Tłumaczono to wyjątkowymi okolicznościami rynkowymi. Odnotowano także incydent, w którym spółka obciążyła byłego dyrektora centrum kwotą 22 tys. zł za korzystanie z firmowego lokalu mieszkalnego, co ostatecznie skończyło się złożeniem pozwu sądowego.

Jak skończył się ambitny projekt

Splot błędnych założeń strategicznych i problemów nadzorczych doprowadził do załamania wizji. W 2024 r. spółka straciła kluczowych liderów prac badawczych, co wymusiło wstrzymanie prac nad nielicznymi planowanymi wdrożeniami oraz zatrzymanie rekrutacji kolejnych ekspertów. Po zmianach na stanowisku prezesa zarządu zatrudnienie zaczęło drastycznie spadać, kurcząc się do zaledwie 90 osób w pierwszym kwartale 2025 r.

Zamiast jednego silne ośrodka, który byłby wirtualnym instytutem badawczym zapisanym w Polityce AI, nastąpił podział i restrukturyzacja. Jesienią 2024 r. minister cyfryzacji oraz minister nauki zapowiedzieli powołanie zupełnie nowego, państwowego instytutu badawczego IDEAS, na którego czele stanął poprzedni prezes zarządu spółki IDEAS. Rząd sformalizował ten krok odpowiednim rozporządzeniem z lutego 2025 r.

Z kolei sama spółka IDEAS zmuszona została do całkowitej zmiany strategii, szukając ratunku we współpracy ze światem biznesu. Wiosną 2025 r. władze instytucji powołały specjalny zespół projektowy, którego zadaniem jest połączenie pozostałości IDEAS z inną spółką z grupy, czyli firmą Akces. Od maja 2025 r. obowiązki prezesa przejęła oddelegowana członkini rady nadzorczej, zamykając ostatecznie rozdział pod tytułem budowy samodzielnego, krajowego giganta komercjalizacji sztucznej inteligencji.

PS. W wystąpieniu pokontrolnym jest ocena całego NCBR oraz innych spółek np. Akces. Polecam przeczytać całość. Na zachętę poniższy fragment:

NCBR i jego spółki zależne w niewielkim stopniu osiągnęły zaplanowane efekty działalności. Na koniec 2023 roku w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój5, w którym Centrum rozdysponowało w trybach konkursowych 52% dofinansowania, poziom uzyskanych wartości wskaźników produktu nie znalazł odzwierciedlenia w osiągniętych wartościach wskaźników rezultatu bezpośredniego. Uśredniając, liczba wdrożeń i komercjalizacji wyników prac badawczo-rozwojowych została osiągnięta na poziomie od 10% do 40% planu, a przychód z komercjalizacji ich wyników wyniósł od 1% do 17%. Spółka IDEAS sporządziła około 130 prac naukowych7, jednak nie doprowadziła do komercjalizacji wyników prac badawczo-rozwojowych i praktycznie jej nie zaplanowała. Przychody z niej miały stanowić 0,7% nakładów na spółkę, planowanych w wysokości 428 mln zł. Łączna wartość inwestycji dokonanych przez spółkę NIF8 do końca 2024 roku stanowiła tylko 16% pierwotnych planów (zainwestowano 75,1 mln zł z zakładanych 471 mln zł). Wreszcie brak odpowiedniej obsady kadrowej Centrum w kluczowych działach związanych z udzielaniem dofinansowania, kontrolą i prowadzeniem postępowań administracyjnych w sprawie zwrotu środków finansowych po rozwiązanych umowach, nie gwarantował w pełni właściwego funkcjonowania NCBR.