Wnioski z infoafery i lekcje celem budowania suwerenności cyfrowej
Infoafera nie wynika z działania pojedynczego człowieka, ale ze słabego systemu nadzoru i nikłej wiedzy państwa o własnych systemach IT
Działalność Andrzeja M. była możliwa przez wiele lat nie dlatego, że był wyjątkowo sprawny, ale dlatego, że:
- nadzór ministerstwa nad CPI (dziś COI) był nieskuteczny,
- kolejne kontrole nie wykrywały problemów,
- raportowanie projektów skupiało się bardziej na formalnej zgodności dokumentów niż na rzeczywistych efektach.
W info aferze przewijał się model działania polegający na tym, że firmy IT uzyskiwały wpływ na specyfikacje przetargów jeszcze przed ich ogłoszeniem. W przypadku projektu „e-Posterunek” pojawiały się zarzuty, że wykonawca miał dostęp do koncepcji projektu na bardzo wczesnym etapie, co dawało mu przewagę nad konkurencją.
Największą słabością państwa była nikła wiedza jego pracowników o własnych systemach IT wobec dużej wiedzy dostawców IT (asymetryczny rozkład wiedzy)
- urzędy miały znacznie mniejszą wiedzę techniczną niż dostawcy,
- dostawcy często kontrolowali wiedzę o systemach, kodzie i architekturze,
- prowadziło to do uzależnienia administracji od konkretnych firm.
Zresztą problem jest ciągle aktualny również dzisiaj przy chmurze, AI i dużych integratorach.
Źródłem patologii były źle skonstruowane zamówienia IT
Mechanizm wyglądał następująco:
- zamówienie projektowano pod konkretnych dostawców,
- pierwszy kontrakt był relatywnie mały,
- prawa do kodu pozostawały u wykonawcy,
- rozwój systemu wymagał później kolejnych zamówień z wolnej ręki
Tak działa klasyczny vendor lock-in.
Fundusze UE były traktowane jako cel sam w sobie
Administracja była nastawiona przede wszystkim na absorpcję środków UE:
- ważniejsze było wydanie środków,
- mniejsze znaczenie miały efekty biznesowe projektów,
- premiowano wysoką certyfikację wydatków.
To ponad czasowa obserwacja z perspektywy dużej skali wydatków, które trzeba szybko ponieść.
Państwo nie miało wystarczająco silnych kompetencji cyfrowych
- administracja nie posiadała własnych silnych kadr IT,
- opierała się na doradcach zewnętrznych,
- politycy byli zależni od wąskiej grupy ekspertów i menedżerów IT.
To de facto argument za budową mocnych kompetencji in-house w administracji, przynajmniej w zakresie architektury i zamówień PZP. To też argument za silnym Komitetem ds Cyfryzacji (dawny KRMC).
Info afera i Wrocław
- CPI z siedzibą w Warszawie,
- przetargi centralnej administracji,
- wrocławska firma Netline,
- relacje jej przedstawicieli z kierownictwem CPI
Wiele dzisiejszych uniwersalnych wniosków co do suwerenności cyfrowej wynika z doświadczeń takich jak info afera
Jeżeli spojrzeć na info aferę przez pryzmat polityki cyfrowej, to prowadzi nas to do wniosku, że potrzebne są:
- własne kompetencje państwa (by administracja wiedziała co zamawia),
- kontrola nad kodem źródłowym (by uniknąć szantaży i wysokich kosztów poprawek i zmian u głównego dostawcy i móc zlecić poprawki komuś innemu po innych stawkach),
- otwarte standardy i API,
- większe wykorzystanie open source,
- standardowe umowy chroniące zamawiającego,
- centralna architektura państwa (AIP) by nie powielać zamówień, budować synergię między systemami i wiedzieć po co i dlaczego zamawiane jest oprogramowanie i sprzęt,
- wiodąca rola Komitetu ds Cyfryzacji z silną rolą architektów.
CPI po prostu sprawnie i skutecznie rozwinęła „zusowski model”, polegający na podpisywaniu wadliwie skonstruowanych umów na dostawy systemów IT:
- Specyfikacje dla zamawianych systemów były konstruowane w taki sposób, aby preferowały określone rozwiązania (i pośrednio określone firmy).
- Preferowano zamówienia „podprogowe” (w sensie pzp). Kiedy jednak musiał się odbyć przetarg, wygrywająca firma dawała b. niską cenę wycinającą konkurencję – nierzadko poniżej kosztów.
- Zawarta na tej podstawie pierwsza umowa nie przewidywała przekazania Zamawiającemu praw autorskich, licencji i dostępu do kodów (nawet w sytuacjach awaryjnych).
- Wykonawców zmian, poprawek czy uzupełnień ww. systemów wybierano potem z wolnej ręki, zlecając prace tym samym firmom, które systemy dostarczyły (albo bezpośrednio z nimi związanym). Zlecenia udzielano na podstawie posiadania przez firmy „dostępu do autorskich praw wyłącznych”. Były one zdecydowanie bardziej kosztowne od pierwotnego.
Model bazował na braku pełnej wiedzy Zamawiającego o eksploatowanych / rozwijanych systemach IT. Zamawiający skazany był na kooperację z dostawcami (taką wiedzę posiadającymi), co promowało dyrektorów IT dobrze się z nimi dogadujących i eliminowało „niezależnych reformatorów”.
b. wiceprezes spółki NLG: do tego przetargu [na system elektronicznego obiegu dokumentów w CPI] wystartowały trzy firmy. Konkretnie moja i dwie podstawione przez IBM. My daliśmy cenę poniżej kosztów, kupiliśmy od IBM serce systemu, ale tak naprawdę IBM sterowało przetargiem. Chodziło o to, by CPI uzależnić od IBM, bo każda rozbudowa systemu wymagała kupna oprogramowania od IBM, nie od mojej firmy i to za dużo większe pieniądze. Od której firmy byłoby to formalnie kupione – to już decydował IBM. Teoretycznie wszystkie kontrakty powyżej 10 mln € realizowane z wolnej ręki wymagały zgody Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych, ale MF chwalił się, że IBM z tym nie ma problemu, bo mają swojego człowieka w UZP.
Jak odbywało się ustawianie przetargów w CPI?
Mechanizm ustawiania zamówień publicznych, opisany szczegółowo w zeznaniach był bardzo prosty: AM dostawał wsady do SIWZ i nadawał bieg sprawie. Pliki musiały mieć wyzerowane właściwości i być nagrane niefirmowym komputerem, na nowym sklepowym pendrive (nie na reklamówce)”.
Przedstawiano to pracownikom jako „materiały z Ministerstwa”, „z uczelni” albo swoją „pracę w domu”. W przekazanych specyfikacjach znajdowały się zapisy promujące IBM i jego technologie (i NL). Specyfikacje warunków zamówienia były tak formułowane, że ich wymagania mogło spełnić zaledwie kilka firm – najczęściej chodziło o wymóg posiadania określonych certyfikatów wystawianych przez globalne koncerny informatyczne. Innym sposobem było wpisanie do warunków zamówienia wymogu posiadania doświadczenia w realizacji wielkich systemów informatycznych. CPI omijało też „klasyczną” procedurę przetargową, ogłaszając konkurs na realizację rozwiązania informatycznego, co bardzo ułatwiało wprowadzanie tego typu wymogów. Jak to działało w praktyce, opisał DGP.
- W 2008 r. Centrum Projektów Informatycznych (którym kierował AM), zdecydowało o podzieleniu na cztery części dużego przetargu na rozbudowę Systemu Rejestrów Państwowych, połączeniu ich z rejestrem PESEL działającym w gminach i stworzeniu modułu do zarządzania danymi.
- Pierwsza umowa, oszacowana na niecałe 14 tys. €, z uwagi na niską wartość, nie podlegała ustawie o zamówieniach publicznych. W IV 2008 r. CPI ogłosiło konkurs na realizację przedsięwzięcia teleinformatycznego i wysłało (z krótkim czasem) zapytania ofertowe do pięciu firm, otrzymując odpowiedzi jedynie od IBM i S&T Services. Wybrano ofertę IBM o wartości 46 360 zł.
- W umowie nie znalazł się zapis o tym, by licencja na użytkowanie aplikacji obejmowała prawa do modyfikacji. IBM nie przekazał też praw autorskich do projektu. W wyniku tego posunięcia, wszystkie pozostałe działania programowo-wdrożeniowe musiały zostać powierzone firmie IBM. Trzech kolejnych zamówień nie mógł więc wygrać nikt inny
Comments
Leave a Comment