Press enter to see results or esc to cancel.

Wnioski z infoafery i lekcje celem budowania suwerenności cyfrowej

Infoafera nie wynika z działania pojedynczego człowieka, ale ze słabego systemu nadzoru i nikłej wiedzy państwa o własnych systemach IT

Działalność Andrzeja M. była możliwa przez wiele lat nie dlatego, że był wyjątkowo sprawny, ale dlatego, że:

  • nadzór ministerstwa nad CPI (dziś COI) był nieskuteczny,
  • kolejne kontrole nie wykrywały problemów,
  • raportowanie projektów skupiało się bardziej na formalnej zgodności dokumentów niż na rzeczywistych efektach.

W info aferze przewijał się model działania polegający na tym, że firmy IT uzyskiwały wpływ na specyfikacje przetargów jeszcze przed ich ogłoszeniem. W przypadku projektu „e-Posterunek” pojawiały się zarzuty, że wykonawca miał dostęp do koncepcji projektu na bardzo wczesnym etapie, co dawało mu przewagę nad konkurencją.

Największą słabością państwa była nikła wiedza jego pracowników o własnych systemach IT wobec dużej wiedzy dostawców IT (asymetryczny rozkład wiedzy)

  • urzędy miały znacznie mniejszą wiedzę techniczną niż dostawcy,
  • dostawcy często kontrolowali wiedzę o systemach, kodzie i architekturze,
  • prowadziło to do uzależnienia administracji od konkretnych firm.

Zresztą problem jest ciągle aktualny również dzisiaj przy chmurze, AI i dużych integratorach.

Źródłem patologii były źle skonstruowane zamówienia IT

Mechanizm wyglądał następująco:

  1. zamówienie projektowano pod konkretnych dostawców,
  2. pierwszy kontrakt był relatywnie mały,
  3. prawa do kodu pozostawały u wykonawcy,
  4. rozwój systemu wymagał później kolejnych zamówień z wolnej ręki

Tak działa klasyczny vendor lock-in.

Fundusze UE były traktowane jako cel sam w sobie

Administracja była nastawiona przede wszystkim na absorpcję środków UE:

  • ważniejsze było wydanie środków,
  • mniejsze znaczenie miały efekty biznesowe projektów,
  • premiowano wysoką certyfikację wydatków.

To ponad czasowa obserwacja z perspektywy dużej skali wydatków, które trzeba szybko ponieść.

Państwo nie miało wystarczająco silnych kompetencji cyfrowych

  • administracja nie posiadała własnych silnych kadr IT,
  • opierała się na doradcach zewnętrznych,
  • politycy byli zależni od wąskiej grupy ekspertów i menedżerów IT.

To de facto argument za budową mocnych kompetencji in-house w administracji, przynajmniej w zakresie architektury i zamówień PZP. To też argument za silnym Komitetem ds Cyfryzacji (dawny KRMC).

Info afera i Wrocław

Centralną postacią afery był Andrzej M. były szef Centrum Projektów Informatycznych MSWiA.
Najbardziej konkretny związek z Wrocławiem dotyczył firmy Netline Group, której siedziba znajdowała się we Wrocławiu. Według śledztwa CBA i prokuratury przedstawiciele tej spółki mieli wręczać korzyści majątkowe urzędnikom CPI w związku z przetargami informatycznymi. W mediach określano ten element jako „wrocławski wątek Infoafery”. Prokuratura stawiała zarzuty kierownictwu spółki, a śledztwo obejmowało m.in. podejrzenia dotyczące specjalnego funduszu przeznaczonego na korumpowanie urzędników.
Na przełomie lat 2007-2011 część osób odpowiedzialnych za informatyzację państwa miała relacje zawodowe lub polityczne związane z Dolnym Śląskiem i Wrocławiem.
Jednak w materiałach śledczych głównym, twardym elementem pozostają:

  • CPI z siedzibą w Warszawie,
  • przetargi centralnej administracji,
  • wrocławska firma Netline,
  • relacje jej przedstawicieli z kierownictwem CPI

Wiele dzisiejszych uniwersalnych wniosków co do suwerenności cyfrowej wynika z doświadczeń takich jak info afera

Jeżeli spojrzeć na info aferę przez pryzmat polityki cyfrowej, to prowadzi nas to do wniosku, że potrzebne są:

  • własne kompetencje państwa (by administracja wiedziała co zamawia),
  • kontrola nad kodem źródłowym (by uniknąć szantaży i wysokich kosztów poprawek i zmian u głównego dostawcy i móc zlecić poprawki komuś innemu po innych stawkach),
  • otwarte standardy i API,
  • większe wykorzystanie open source,
  • standardowe umowy chroniące zamawiającego,
  • centralna architektura państwa (AIP) by nie powielać zamówień, budować synergię między systemami i wiedzieć po co i dlaczego zamawiane jest oprogramowanie i sprzęt,
  • wiodąca rola Komitetu ds Cyfryzacji z silną rolą architektów.

CPI po prostu sprawnie i skutecznie rozwinęła „zusowski model”, polegający na podpisywaniu wadliwie skonstruowanych umów na dostawy systemów IT:

  • Specyfikacje dla zamawianych systemów były konstruowane w taki sposób, aby preferowały określone rozwiązania (i pośrednio określone firmy).
  • Preferowano zamówienia „podprogowe” (w sensie pzp). Kiedy jednak musiał się odbyć przetarg, wygrywająca firma dawała b. niską cenę wycinającą konkurencję – nierzadko poniżej kosztów.
  • Zawarta na tej podstawie pierwsza umowa nie przewidywała przekazania Zamawiającemu praw autorskich, licencji i dostępu do kodów (nawet w sytuacjach awaryjnych).
  • Wykonawców zmian, poprawek czy uzupełnień ww. systemów wybierano potem z wolnej ręki, zlecając prace tym samym firmom, które systemy dostarczyły (albo bezpośrednio z nimi związanym). Zlecenia udzielano na podstawie posiadania przez firmy „dostępu do autorskich praw wyłącznych”. Były one zdecydowanie bardziej kosztowne od pierwotnego.

Model bazował na braku pełnej wiedzy Zamawiającego o eksploatowanych / rozwijanych systemach IT. Zamawiający skazany był na kooperację z dostawcami (taką wiedzę posiadającymi), co promowało dyrektorów IT dobrze się z nimi dogadujących i eliminowało „niezależnych reformatorów”.

b. wiceprezes spółki NLG: do tego przetargu [na system elektronicznego obiegu dokumentów w CPI] wystartowały trzy firmy. Konkretnie moja i dwie podstawione przez IBM. My daliśmy cenę poniżej kosztów, kupiliśmy od IBM serce systemu, ale tak naprawdę IBM sterowało przetargiem. Chodziło o to, by CPI uzależnić od IBM, bo każda rozbudowa systemu wymagała kupna oprogramowania od IBM, nie od mojej firmy i to za dużo większe pieniądze. Od której firmy byłoby to formalnie kupione – to już decydował IBM. Teoretycznie wszystkie kontrakty powyżej 10 mln € realizowane z wolnej ręki wymagały zgody Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych, ale MF chwalił się, że IBM z tym nie ma problemu, bo mają swojego człowieka w UZP.

Jak odbywało się ustawianie przetargów w CPI?

Mechanizm ustawiania zamówień publicznych, opisany szczegółowo w zeznaniach był bardzo prosty:  AM dostawał wsady do SIWZ i nadawał bieg sprawie. Pliki musiały mieć wyzerowane właściwości i być nagrane niefirmowym komputerem, na nowym sklepowym pendrive (nie na reklamówce)”.

Przedstawiano to pracownikom jako „materiały z Ministerstwa”, „z uczelni” albo swoją „pracę w domu”. W przekazanych specyfikacjach znajdowały się zapisy promujące IBM i jego technologie (i NL). Specyfikacje warunków zamówienia były tak formułowane, że ich wymagania mogło spełnić zaledwie kilka firm – najczęściej chodziło o wymóg posiadania określonych certyfikatów wystawianych przez globalne koncerny informatyczne. Innym sposobem było wpisanie do warunków zamówienia wymogu posiadania doświadczenia w realizacji wielkich systemów informatycznych. CPI omijało też „klasyczną” procedurę przetargową, ogłaszając konkurs na realizację rozwiązania informatycznego, co bardzo ułatwiało wprowadzanie tego typu wymogów. Jak to działało w praktyce, opisał DGP.

  • W 2008 r. Centrum Projektów Informatycznych (którym kierował AM), zdecydowało o podzieleniu na cztery części dużego przetargu na rozbudowę Systemu Rejestrów Państwowych, połączeniu ich z rejestrem PESEL działającym w gminach i stworzeniu modułu do zarządzania danymi.
  • Pierwsza umowa, oszacowana na niecałe 14 tys. €, z uwagi na niską wartość, nie podlegała ustawie o zamówieniach publicznych. W IV 2008 r. CPI ogłosiło konkurs na realizację przedsięwzięcia teleinformatycznego i wysłało (z krótkim czasem) zapytania ofertowe do pięciu firm, otrzymując odpowiedzi jedynie od IBM i S&T Services. Wybrano ofertę IBM o wartości 46 360 zł.
  • W umowie nie znalazł się zapis o tym, by licencja na użytkowanie aplikacji obejmowała prawa do modyfikacji. IBM nie przekazał też praw autorskich do projektu. W wyniku tego posunięcia, wszystkie pozostałe działania programowo-wdrożeniowe musiały zostać powierzone firmie IBM. Trzech kolejnych zamówień nie mógł więc wygrać nikt inny

Piotr Mieczkowski

Helping innovation & digital to grow. TMT expert & advisor.

https://tmt.expert